Erzurum'un su tarihi

Şehirde suyun temini, dağ eteklerindeki doğal kaynaklardan alınıp toprak veya taş künkler aracılığıyla mahallelere ve çeşmelere ulaştırılmasıyla gerçekleştirilmiştir. Suların dış kirlilikten korunması için kapalı künk sistemleri tercih edilmiştir. Çeşmeler ise, devlet eliyle yürütülen başkent imar faaliyetlerinin aksine, tamamen hayırseverlerin ve idarecilerin özverileriyle inşa edilmiştir. Erzurum'daki su yapısı ve çeşme geleneği, Anadolu Selçuklu döneminden Osmanlı'nın son evrelerine kadar kesintisiz bir süreklilik gösterir.

Şabahane Çeşmesi, kitabesine göre Kanuni Sultan Süleyman zamanında, 1556 yılında Yakup adlı biri tarafından yaptırılmıştır. Erzurum'da üzerindeki kitabesiyle bize kadar gelebilen en eski Osmanlı eseridir. Sularının halk arasında göz ve böbrek hastalıklarına iyi geldiği söylenir; hemen kale altından çıkan yer suyu çok kısa bir yolla çeşmelere ulaşır.

İslamiyet'in suya verdiği büyük önem ve temizliğin ibadetin ilk şartı olması, Erzurum'da su mimarisinin ve hayır kültürünün doruk noktaya ulaşmasını sağlamıştır. Bu yüzyılda çeşme çoğu kez camiyle aynı vakfın parçası olarak yükselir. Hacı Cuma Camii'nin H.1040 / M.1630 tarihli vakıf kaydı çeşmenin yaşını 17. yüzyıla taşır; Mehmet Kethûda Çeşmesi'nin de Gürcü Mehmet Paşa Camii'nin inşa edildiği H.1058 / M.1648 yılında yaptırıldığı düşünülmektedir.

Erzurum'da en çok su yapısı ve çeşme inşa ettiren hayır sahiplerinin başında gelen Çeteci Abdullah Paşa dönemi, şehrin su bayındırlığının zirve yaptığı dönemlerden biridir. Çeşmeler duvara bitişik ve müstakil formlarda, zengin taş işçiliğiyle donatılmıştır. Aynı yüzyılda Hacı Mehmet Ağa Gürcükapı'daki çeşmesini alınlığına on satırlık sülüs hat vakfiye kitabesiyle yaptırmış; hayratlarının yaşaması için çok sayıda dükkân ve han odası vakfetmiştir.

Bu yüzyılda çeşme, mahallenin ortak malı hâline gelir. Cafer Ağa 1802'de, Hüseyin Ağa 1823'te çeşmesini yeniden yaptırıp suyunu akıtır; Hüseyin Ağa çeşmesinin arkasındaki mezarlıkta metfundur. Gülahmet Ağa'nın yüzyıl başlarında yaptırdığı çeşme halk arasında Develer Çeşmesi adıyla anılır. Hacı Dede Ağa 1868'de bir, yüzyıl sonlarında bir çeşme daha yaptırır.

Cumhuriyet döneminde belediye eliyle ihya edilen çeşmeler, tarihî künk hatlarının ve kaybolan menbaların yeniden tespit edilerek şehir şebeke suyu ve özgün kaynaklarla buluşturulduğu, mevcut kültürel mirasın korunarak geleceğe aktarıldığı yapılardır. Bugün 200'e yakın tarihî çeşmesiyle açık hava müzesi görünümündeki Erzurum, suyun ve inancın ortaklaşa inşa ettiği köklü bir medeniyet mirasının yaşayan en somut kanıtıdır.